برج آزادی (شهیاد)
برج آزادی در تهران، پایتخت ایران، قرار دارد. تهران از شمال به رشتهکوه البرز، از غرب به رشتهکوههای زاگرس و از جنوب و شرق با دشت کویر همسایه است. مساحت این شهر تقریباً 45 در 45 کیلومترمربع است و در ارتفاع 1.100 تا 1.800 متری از سطح دریا گسترده شده است و جمعیت آن حدود 15 میلیون نفر است.
دربارة اهمیت تاریخی برج آزادی در ابتدای پایاننامة کارشناسی ارشد «خشایار همتی» که در سال ۱۳۹۴ نوشته شده، چنین آمده است: «این بنا شاهد تاریخ، تجلیلها و غفلتها، جشنها و شورشها بوده است؛ بهعنوان محلی برای منافع و ایدئولوژیهای مختلف، برای یادآوری گذشته، توجیه حال و همچنین برای گسترش چشماندازی برای آیندة ملت ایران.»
طرح ساخت برج آزادی با ایدة بزرگداشت ۲۵۰۰مین سالگرد تأسیس نظام شاهنشاهی ایران توسط کوروش کبیر، بنیانگذار سلسلة هخامنشی، آغاز شد. خودِ این ایده به نیمة دوم دهة 30 برمیگردد. «اسدالله علم»، وزیر دربار پهلوی، در سال 1336 «شجاعالدین شفا»، نویسنده و مترجم را بهعنوان مشاور فرهنگی دربارِ شاهنشاهی منصوب کرد. شفا معتقد بود که ایرانیان باید بیشتر با تاریخ و تمدن خود آشنا شوند و برای این منظور در سال 1336، جشن 2500 ساله را پیشنهاد کرد. از نظر زمانی، سال 1340، دوهزاروپانصدمین سالگرد سلطنت کوروش بود. این امر محمدرضا پهلوی را بر آن داشت تا در آذرماه 1337 این تاریخ را برای جشن تعیین کند.
پنج سال قبل از افتتاحیه، در تاریخ دهم شهریورماه 1345 روزنامة اطلاعات در صفحة اول خود، آگهی مسابقة سراسری «طرح ساختمان شهیاد آریامهر» (طرحی برای برج یادبود) را منتشر کرد؛ این آگهی چند روز بعد از آن نیز تجدید چاپ شد.
روایتهای متفاوتی دربارة اعضای هیئت داوران وجود دارد. هیئت داوران 12 نفر و احتمالاً از این قرار بودند: سناتور محسن فروغی، حیدر غیایی (معمار مجلس سنا)، هوشنگ سیحون (استاد معماری)، محمدتقی مصطفوی (باستانشناس و مدیر ادارة باستانشناسی کشور)، محمدکریم پیرنیا (معمار و نمایندة فنی حفاظت از معماری باستانی کشور) و سناتور علیاصغر صادق (معمار)، کیقباد ظفر (عضو اتاق معماران)، کوهنگ (دارای دکتری معماری از دانشگاه سوئد و نمایندة سازمان برنامهوبودجه)، شِوِر (معمار آلمانی ـ اتریشی، شهرساز و مشاور شهرداری تهران در امور حملونقل)، ناصر بدیعی (معمار و معاون وزارت مسکنوشهرسازی). به احتمال زیاد تقی سرلک (شهردار وقت تهران) و هوشنگ نهاوندی، وزیر آبادانی و مسکن، بهعنوان دیگر اعضا بودهاند.
هیئت داوران تنها هشت روز پس از پایان مهلت ارسال طرحهای مسابقه یعنی در هجدهم آبانماه 1345 به طرح امانت رأی دادند؛
در مراسم افتتاحیة برج که پس از گذشت ۲۸ ماه از شروع کار و در ۲۴مهرماه ۱۳۵۰ برگزار شد، هنوز تمامی داربستها برداشته نشده بود و همینطور کار سنگچینی برای محوطة برج به پایان نرسیده بود. اتمام این کارها 2 ماه دیگر هم زمان برد.
در گزارش روزنامه اطلاعات در تاریخ ۲۴ مهر ۱۳۵۰ آمده است: «بعدازظهر پنجشنبه، ۲۱ مهر ۱۳۵۰، هشت کوهنورد (از کارگران برج شهیاد) بودند، با لوح یادبودی به مناسبت جشن ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران، بهسوی قله دماوند راهی شدند. آنها قول دادند که بدون توجه به شرایط جوی هوایی، این لوح را به قله برسانند. به هنگام عزیمت، مراسمی با حضور آقای عبدالمجید مجیدی، وزیر کار و امور اجتماعی، برگزار شد.
با استناد به مقاله قاسمی ۲۰۱۹ هزینة ساخت فاز دوم ۱۰ میلیون دلار بوده است. مجموع هزینههای کل ساخت برج مبلغی حدود 7/15 میلیون دلار بود.
در مجموع، پس از بررسی اسناد مربوط به تأمین بودجة ساخت برج شهیاد، محاسبة هزینههای ساختوساز بهطور دقیق امکانپذیر نیست. این مسأله بهدلیل تعدد اعداد و ارقام و روایات گاه متناقضِ مربوط به تعهدات بودجهای و برآوردهای هزینه پیچیدهتر میشود.
قابل ذکر است که جهت اتمام بهموقع ساختوساز و آمادهشدن برج برای جشن، از یک جدول زمانبندی استفاده شده بود. براساس شمارة هفتادوهشتم روزنامة جشن شاهنشاهی ایران، منتشر شده در دوم آبان ۱۳۵۰، تا هزار مهندس، معمار، سنگتراش، راننده و کارگر ساختمانی بهمدت سی ماه، برای اتمام کار ساخت این بنا تلاش کردند. جالب توجه است که از میان 13 مهندس ساخت، 12 نفر کمتر از 30 سال داشتند.
اداره کل شهیاد آریامهر به فرمان شاه بعد از افتتاح بهعهدة وزارت فرهنگ و هنر و اداره پارک آن با شهرداری تهران بود. مجموعه شهیاد فعالیت خود را در دیماه 1350 آغاز کرد. سرپرست اول مجموعه قاسم بوشهری بود. بعد از انقلاب اسلامی برج قبل از واگذاری به بنیاد رودکی زیر نظر معاونت هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بود.